ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАН ТАУЛЫ-ҮЛБІ АУМАҒЫНДА САРҚЫНДЫ СУЛАРМЕН ОРМАНДЫ ҚАЛПЫНА КЕЛТІРУДІҢ ЭКОЛОГИЯЛЫҚ ҚАУІПСІЗДІК КРИТЕРИЙЛЕРІ ЖӘНЕ МОНИТОРИНГ ИНДИКАТОРЛАРЫ
Анотація
Мақалада Шығыс Қазақстандағы Таулы Үлбі аумағында тазартылған сарқынды суларды қолдана отырып орманды қалпына келтірудің экологиялық қауіпсіздік критерийлері мен мониторинг индикаторлары негізделеді. Зерттеу мақсаты су топырақ өсімдік жүйесінде тәуекелдерді ерте анықтауға мүмкіндік беретін өлшенетін көрсеткіштер жиынтығын ұсыну және оларды таулы ландшафт жағдайына бейімдеу болып табылады. Әдістемелік тұрғыдан тәуекелге негізделген басқару қағидасы қолданылып, тәжірибелік және бақылау учаскелеріндегі су сапасы, топырақтың тұздану мен натрийлену динамикасы, минералдық азоттың миграциясы, сондай-ақ көшеттердің тіршілікке бейімділігі мен бастапқы өсімі салыстырмалы талданды. Нәтижелер бойынша сарқынды су қолданылған учаскелерде көшеттердің сақталуы мен биіктік өсімі жоғары деңгейде байқалды, бұл ылғал тапшылығы жағдайында қалпына келтіру тиімділігін арттыру әлеуетін көрсетеді. Сонымен қатар қауіпке ең сезімтал индикаторлар ретінде су мен топырақтың минералдануын сипаттайтын электрөткізгіштік көрсеткіштерінің өсуі, топырақта натрийленудің бастапқы белгілерінің пайда болуы және нитраттардың төменгі қабаттарға көшу ықтималдығы айқындалды. Зерттеудің ғылыми жаңалығы таулы орманды экожүйелер үшін қауіпсіздік критерийлері мен индикаторларды бір жүйеге біріктіріп, оларды мониторинг дизайнымен байланыстыру арқылы дәлелденеді. Практикалық маңыздылығы ұсынылған индикаторлар кешенін орманды қалпына келтіру жобаларын экологиялық сүйемелдеу, тәуекелді басқару және ұзақ мерзімді бақылау бағдарламаларын әзірлеуде қолдану мүмкіндігімен анықталады.
