THE RUSSIAN EMPIRE’S ATTEMPTS TO CONTROL THE RELIGIOUS LIFE OF THE KAZAKH PEOPLE IN THE 19TH CENTURY

Анотація

XVIII ғасырдың соңынан бастап Еуразия кеңістігіндегі күштер тепе-теңдігі жылдам өзгеріске ұшырады. Әсіресе Ресей империясының оңтүстік пен шығыс бағытында жүргізген кеңею саясаты аймақтағы мұсылман халықтарына тікелей ықпал етті. Осы тұрғыда қазақ даласы Ресей билігінің назарын аударған стратегиялық әрі әлеуметтік-мәдени маңызы зор аймаққа айналды. Бұл өңір тек геосаяси тұрғыдан ғана емес, сонымен қатар мұнда өмір сүрген мұсылман қазақ қауымының ерекше діни болмысы себепті де империялық саясаттың негізгі нысаны болды. Исламның таралуымен қазақтар өзіндік діни бірегейлік пен мәдени құрылым қалыптастырды. Алайда XVIII ғасырдың соңы мен XIX ғасырдың басынан бастап бұл құрылым қатерге ұшырады. Ресей империясы әскери бекіністер салып, әкімшілік жүйелерді қайта ұйымдастырып, діни басшылық құрылымдарын өз бақылауына алуға талпынды. Осы кезеңде Ресей әкімшілігінің жүйелі түрде жүргізген саясаты жергілікті халықтың саяси тәуелсіздігін әлсіретіп қана қоймай, олардың діни және мәдени дербестігін де жоюға бағытталды. Бұл зерттеудің негізгі нысаны болып табылатын Ресей империясының діни саясаты қазақ халқының діни өміріне ғана емес, сонымен қатар олардың әлеуметтік, мәдени және білім беру дамуына да тікелей әсер етті. Аймақтың діни институттарына Ресей тарапынан жасалған араласу Исламның қоғамдық кеңістіктен шеттетілуіне, діни жетекшілердің мемлекеттік билікке тәуелді болуына және медреселер секілді діни білім беру орындарының әлсіреуіне алып келді. Осы тұрғыдан алғанда, бұл тақырып қазақ халқының тарихи трансформациясын түсінуге маңызды көзқарас ұсынады және мұндай үдерістердің мұсылман әлемінің өзге аймақтарында