ЕЛЕК ӨЗЕНІ БАССЕЙНІНДЕГІ ЛАСТАНУ ДЕҢГЕЙІН ИНТЕГРАЦИЯЛАНҒАН ТАЛДАУ ЖӘНЕ СУ РЕСУРСТАРЫН ТҰРАҚТЫ БАСҚАРУ МӘСЕЛЕЛЕРІ

Г.С. Жолмуратова, Б.А. Капсалямов

doi:10.37238/2960-1371.2960-138X.2026.101(1).45

Г.С. Жолмуратова, Б.А. Капсалямов ЕНУ

DOI: https://doi.org/10.37238/2960-1371.2960-138X.2026.101(1).45

Ключові слова: Елек өзені; су ресурстарын басқару; трансшекаралық ластану; экологиялық мониторинг; антропогендік әсер; хром (VI).

Анотація

Бұл зерттеу Қазақстан мен Ресей Федерациясының аумағын қамтитын трансшекаралық су жүйесі – Елек өзені бассейнінің экологиялық жағдайына интеграцияланған ғылыми бағалау жүргізуді мақсат етеді. Су сапасын талдау аккредиттелген зертханада ГОСТ және ұлттық санитарлық-эпидемиологиялық нормаларға сәйкес жүргізілді. Зерттеу барысында судағы 42 физикалық-химиялық көрсеткіш анықталды, оның ішінде: рН, еріген оттегі, БПК₅, ХПК, тұнба, негізгі иондар, биогенді элементтер, фенолдар, мұнай өнімдері, беттік-белсенді заттар және ауыр металдар.

Алынған нәтижелер ҚР СанПиН, ДДСҰ (WHO) және ЕО Су саясатының шеңберлік директивасының нормативтерімен салыстырылды. Зерттеу нәтижелері Елек өзенінің жекелеген учаскелерінде бірқатар қауіпті ластаушы заттардың шекті рұқсат етілген концентрациясынан айтарлықтай асқанын көрсетті. Атап айтқанда, хром (VI), аммоний азоты, фенолдар және магнийдің концентрациясы нормадан бірнеше есе жоғарылаған.

Бұл деректер өңірдегі ластану бір реттік немесе тарихи құбылыс емес, әлі де жалғасып жатқан жүйелі техногендік әсердің нәтижесі екенін көрсетеді. Су ресурстарын қорғау мақсатында кәріз жүйелерін жаңғырту, тұрақты мониторинг жүргізу және трансшекаралық экожүйелік басқаруды күшейту ұсынылады.