КАСПИЙ ТЕҢІЗІ АКВАТОРИЯСЫНДАҒЫ МИКРОПЛАСТИКАЛЫҚ ЛАСТАНУДЫ ЭКОЛОГИЯЛЫҚ БАҒАЛАУ
Анотація
Микропластикпен ластану Каспий теңізі үшін тұрақты экологиялық мәселеға айналды, алайда қолда бар деректер географиялық тұрғыдан шашыраңқы және әдіснамалық жағынан біркелкі емес болып отыр. Бұл зерттеуде PRISMA тәсілін қолдана отырып, Каспий теңізіндегі микропластикпен ластану туралы рецензияланған ғылыми еңбектерге жүйелі шолу жүргізілді. Scopus, Web of Science және Google Scholar дерекқорларындағы іздеу нәтижесінде 50 ықтимал сәйкес жазба анықталды, олардың 10 зерттеуі ғана іріктеу критерийлеріне сай келді. Іріктелген барлық зерттеулер Каспий теңізінің оңтүстік бөлігінде, негізінен Иранның жағалаулық суларында жүргізілген және көбіне түптік шөгінділерге бағытталған, ал су бағаны мен биотаға қатысты бағалау шектеулі болды. Микропластик концентрациясы айтарлықтай өзгеріп отырды: шөгінділерде ол 13-тен 1000-нан астам бөлшек/кг аралығында болды, әрі ең жоғары мәндер өзен сағаларында, жағажай шөгінділерінде және жағалауға жақын аймақтарда ашық акваторияға қарағанда тұрақты түрде жоғары болды. Көптеген зерттеулерде оңтүстік жағалау бойымен батыстан шығысқа қарай жалпы төмендеу үрдісі және жағалаудан теңіз ішіне қарай азаю градиенті байқалды, дегенмен жергілікті ластану ошақтары жиі кездескен. Бөлшектердің басым пішіні талшықтар болды, ал ең жиі анықталған полимерлер — полиэтилен, полистирол, полиэтилентерефталат және полипропилен. Деректер өзендерді, туризмді, балық аулауды және қалалық ағын суларды негізгі көздер мен тасымал жолдары ретінде көрсетеді. Алайда Каспий теңізінің солтүстік, шығыс және батыс секторлары әлі де зерттелмеген, ал су бағанындағы тік таралуы іс жүзінде белгісіз күйде қалып отыр. Бұл олқылықтар бассейн деңгейінде толық бағалау жүргізуге кедергі келтіреді және стандартталған, тереңдік бойынша жіктелген әрі географиялық тұрғыдан кеңейтілген мониторингтің қажеттігін көрсетеді.
