СЕМИОТИКАЛЫҚ РЕДУКЦИОНИЗМ: ФИЛОСОФИЯЛЫҚ АСПЕКТ
Семиосфераны кеңінен түсіндіру
Анотація
Аңдатпа. Мақалада семиосфера (таңбалық құралдар жүйесі) ұғымы мәдениеттің феномені әрі атрибуты ретінде қарастырылады. Мәдениет көптеген гуманитарлық ғылымдардың зерттеу нысаны екені, алайда әрқайсысы оны өзіндік ерекшелігі мен әдіснамасы тұрғысынан зерделейтіні атап өтіледі. Бұл тұрғыда мәдениет философиясы, мәдениеттану және семиотика өзара барынша жақын ғылым салалары ретінде айқындалады.
Автор таңбалық жүйелердің әлеуметтік-онтологиялық мәртебесін айқындауға талпыныс жасайды. Семиотиканы жүйелі зерттеудің іргелі еңбегі Тарту–Мәскеу семиотикалық мектебі өкілдеріне, әсіресе оның жетекшісі Юрий Михайлович Лотман есімімен байланысты екені көрсетіледі. Ол мәдениеттің семиотикалық қырын бөліп көрсете отырып, тұтас мәдени мазмұнды таңбалық жүйе ретінде редукциялады.
Бұл ұстаным мәні жағынан семиотикалық редукционизм болып табылады. Сонымен қатар, Ю.М. Лотман мәдениетті ақпарат теориясы мен жасанды интеллект тұжырымдамалары негізінде түсіндірген ақпараттық-кибернетикалық семиотика моделін ұсынғаны талданады.
Автор мәдени немесе табиғи феномендерге мағына, мәнділік немесе мазмұн беру арқылы олардың семиотикалық мәртебеге ие болуын талдайды. Аталған феноменнің семиотикалылығы, яғни таңбалық сипаты айқындалады. Нақты және идеал ұғымдарына талдау жасалып, нақты объектінің шынайы болмыста болмағанымен, идеалдық түрде өмір сүре алатыны көрсетіледі. Мақалада мән, мәнділік және мазмұн ұғымдарын таңбаның немесе символдың эмпирикалық-заттық сипаттарынан шығарып алу мүмкін еместігі дәлелденеді.
Қазақтың дәстүрлі тұрғын үйі – киіз үйдің таңбалық жүйесіне талдау жасалып, оның құрылымдық элементтерінің әрқайсысы семиотикалық мәнге ие екені көрсетіледі. Автор семиосфера құбылысын мәдениеттің негізгі өлшемдерінің бірі ретінде қарастыру қажет деген қорытындыға келеді, өйткені ол адамның әлемдегі таңбалық болмысының ерекшелігін бейнелейді.
Кілт сөздер: мәдениет, семиосфера, семиотика, таңба, символ, мән, редукционизм, жүйе, адам, киіз үй.
