VІІ-Х ҒАСЫРЛАРДАҒЫ ЕУРАЗИЯНЫҢ ӘСКЕРИ АТТЫ ӘСКЕРІ: ДЕРЕККӨЗДЕР,  ҰЙЫМ, ҚАРУ-ЖАРАҚ ЖӘНЕ ТАКТИКА

Молдабекова Н.Қ.*, Кадиркулова Г.К., Оржанова У.К., Жолымбетов С.М.

doi:10.37238/2960-1371.2960-138X.2026.101(1).24

Молдабекова Н.Қ.*, Кадиркулова Г.К., Оржанова У.К., Жолымбетов С.М. Military Institute of Land Forces named after S. Nurmagambetov

DOI: https://doi.org/10.37238/2960-1371.2960-138X.2026.101(1).24

Ключові слова: атқыштар, катафрактар, түріктер, үзеңгі, жалаңқат сауыт, Хазар қағанаты, Византия, Араб халифаты, Франк мемлекеті, Киев Русі.

Анотація

Мақала VІІ-Х ғасырлардағы Еуразияның іскери атты іскерлерінің дамуын жан-жақты талдауға арналған. Ерте орта ғасырлардағы жазбаша деректер (дала тайпалары, Византия, Араб, Батыс Еуропа және ескі орыс дереккөздері), сондай-ақ дала қағанаттарындағы, Византия империясындағы, Араб халифатындағы, франк мемлекетіндегі атты әскерлерді үйымдастыру, қару-жарақ, қорғаныс құралдары, тактикасы мен стратегиялық әдістері. Киев Русі археологиялық және іскери-тарихи зертеулер негізінде қарастырылады. Жеңіл және ауыр атты әскердің рөлін өзгертуге, үзеңгілердің таралуына, жалаңқат және қабыршақты сауыттардың дамуына, VІІ-Х ғасырларда ерте феодалдық рыцарлықтың қалыптасуына ерекше назар аударылады. Сондай-ақ, жұмыста табиғи-географиялық жағдаулардың атты әскерді қолдану ерекшелігіне, отырықшы мемлекеттер үшін көшпелі әскери дәстүрдің мағыздылығына әсері, сондау-ақ әртүрлі мәдени –саяси орталықтар арасындағы қару-жарақ пен тактикалық модельдерді алу процестері талданады. Әскери иерархия, жауынгерлерді даярлау, атты әскерді материалдық қамтамасыз ету және оның мемлекеттік билік жүйесіндегі рөлі мәселелері қарастырылады. Кавалерия эволюциясы қоғамның әлеуметтік құрылымын өзгертуге, әскери дворяндарды нығайтуға және кейінгі ғасырлардағы ортағасырлық әскери өнердің келбетін анықтаған. Соғыс жүргізудің жаңа принциптері қалыптастыруға ықпал еткені бөлек атап өтілді.