ОРМАНДЫ-ДАЛА ЖАҒДАЙЫНДАҒЫ БАЯНАУЛ УЛЫТТЫҚ ПАРКІНІҢ КЛИМАТЫНЫҢ ӨЗГЕРІСІНЕ ҚАРАҒАЙДЫҢ (Pinus sylvestris L.) РЕАКЦИЯСЫ

Нариман Мапитов; Бибігүл Жумабекова; Михаил Клименко; Айбар  Нукенов; Мурабек  Омаров; Меруерт Еркибаева

doi:10.37238/2960-1371.2960-138X.2025.97(1).48

Нариман Мапитов «Торайғыров университеті» КЕАҚ
Бибігүл Жумабекова Margulan University
Михаил Клименко Әлкей Марғұлан атындағы Павлодар педагогикалық университеті
Айбар Нукенов Әлкей Марғұлан атындағы Павлодар педагогикалық университеті
Мурабек Омаров Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университет
Меруерт Еркибаева Әлкей Марғұлан атындағы Павлодар педагогикалық университеті

DOI: https://doi.org/10.37238/2960-1371.2960-138X.2025.97(1).48

Ключові слова: дендрохронология, климат, корреляция, радиалды өсу, жауын-шашын, ауа температурасы

Анотація

Солтүстік-Шығыс Қазақстанның орманды даласының құрғақ жағдайында радиалды өсу мен негізгі климаттық айнымалылар (ауа температурасы мен жауын-шашын) арасындағы байланыстардың талдауы жүргізілді. Қарағайдың (Pinus sylvestris L.) ерте ағаштарының өсуіне негізгі шектеуші әсер мамыр-маусым айларындағы жоғары ауа температурасының әсер ететіні анықталды. Шотландиялық қарағайдың өсуі ағымдағы вегетациялық кезеңдегі жауын-шашын мөлшеріне байланысты екендігі көрсетілген. Баянауыл табиғи паркінің хронологиясын сыртқы орта факторларына сезімтал емес деп санауға болады, өйткені сезімталдық коэффициенті 2,8 құрайды. Сондай-ақ бірінші ретті автокорреляцияның жоғары мәні (≥ 0,50) атап өтілді, бұл өткен климаттық жағдайлар мен қарағайлардың ағымдағы жылдық өсуі арасындағы байланысты көрсетеді.