БАЯЛДЫР ҚАЛДЫҚ ҚОЙМАСЫНА ЖИНАЛҒАН, ТҮСТІ МЕТАЛЛ КЕНДЕРІН БАЙЫТУЫНАН ҚАЛҒАН ТЕХНОГЕНДІК ҚАЛДЫҚТАРДЫҢ ҚОРШАҒАН ОРТАҒА ӘСЕРІНІҢ ТӘУЕКЕЛДЕРІН БАСҚАРУДЫ МОДЕЛЬДЕУ

БАЯЛДЫР ҚАЛДЫҚ ҚОЙМАСЫНА ЖИНАЛҒАН, ТҮСТІ МЕТАЛЛ КЕНДЕРІН БАЙЫТУЫНАН ҚАЛҒАН ТЕХНОГЕНДІК ҚАЛДЫҚТАРДЫҢ ҚОРШАҒАН ОРТАҒА ӘСЕРІНІҢ ТӘУЕКЕЛДЕРІН БАСҚАРУДЫ МОДЕЛЬДЕУ

  • Донаев А.Е., Колесников А.С.*, Кенжибаева Г.С.*, Мамитова А.Д., Куракбаева С.Д., Колесников О.Г., Гаппаров Ж.У., Колесникова В.А., Жумагалиев И.К. Западно Казахстанский инновационно-технологический университет
DOI: https://doi.org/10.37238/2960-1371.2960-138X.2026.102(2).53
Ключові слова: байыту қалдықтары; түсті металдар; жүйелік талдау; «оқиға ағашы»; тәуекелдерді басқару; құрылыс материалдары; экологиялық қауіпсіздік, қоршаған ортаны қорғау.

Анотація

Мақалада Баялдыр қалдық қоймасында (Кентау қ. және Баялдыр кентіне жақын, Түркістан облысы, Қазақстан) жиналған түсті металдар кендерін байыту қалдықтарының өңірдің қоршаған ортасына әсері кезіндегі тәуекелдерді басқаруды жүйелі талдау және модельдеу нәтижелері келтірілген. Қалдықтардың химиялық және фазалық құрамы (мырыш мөлшері ~3.77%, қорғасын ~4.47%, кремний диоксиді 54.06%) туралы мәліметтер негізінде «оқиғалар ағашының» абстактілі моделі құрылып, қоршаған орта компоненттерінің тозу қаупіне сапалық және сандық талдау жүргізілді. Бастапқы оқиғалардың минималды өткізу және кесу комбинациясы анықталды, негізгі оқиғаның ықтималдығын екі жолмен сандық бағалау жүргізілді (кезең-кезеңмен есептеу және минималды өткізу комбинация әдісі). Қоршаған ортаның кешенді ластану ықтималдығы 78.15% құрайтыны анықталып, қоршаған ортаға қатысты қауіптің критикалық деңгейін көрсетті. Шаң басудың аралас әдісі (пульсациялық желдетумен ұсақ дисперсті гидро суару) және түсті металдарды ілеспе алу арқылы құрылыс материалдарын өндіруде байыту қалдықтарын кешенді қайта өңдеу технологиясын қамтитын тәуекелдерді азайту бойынша ұсыныстар әзірленді.

Жарияланды:
2026-06-25
Як цитувати
Донаев А.Е., Колесников А.С.*, Кенжибаева Г.С.*, Мамитова А.Д., Куракбаева С.Д., Колесников О.Г., Гаппаров Ж.У., Колесникова В.А., Жумагалиев И.К. (2026). БАЯЛДЫР ҚАЛДЫҚ ҚОЙМАСЫНА ЖИНАЛҒАН, ТҮСТІ МЕТАЛЛ КЕНДЕРІН БАЙЫТУЫНАН ҚАЛҒАН ТЕХНОГЕНДІК ҚАЛДЫҚТАРДЫҢ ҚОРШАҒАН ОРТАҒА ӘСЕРІНІҢ ТӘУЕКЕЛДЕРІН БАСҚАРУДЫ МОДЕЛЬДЕУ: БАЯЛДЫР ҚАЛДЫҚ ҚОЙМАСЫНА ЖИНАЛҒАН, ТҮСТІ МЕТАЛЛ КЕНДЕРІН БАЙЫТУЫНАН ҚАЛҒАН ТЕХНОГЕНДІК ҚАЛДЫҚТАРДЫҢ ҚОРШАҒАН ОРТАҒА ӘСЕРІНІҢ ТӘУЕКЕЛДЕРІН БАСҚАРУДЫ МОДЕЛЬДЕУ. БҚУ хабаршысы, 102(2), 586. https://doi.org/10.37238/2960-1371.2960-138X.2026.102(2).53
Номер
Том 102 № 2 (2026): БҚУ ХАБАРШЫСЫ
Бөлім
Экология